https://wikibilig.mn/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Byambaa 2026-07-29T12:24:36Z Хэрэглэгчийн оруулсан хувь нэмэр MediaWiki 1.44.0 https://wikibilig.mn/index.php?title=%E1%A0%B2%E1%A0%A3%E1%A0%B3%E1%A0%A4_%E1%A0%AA%E1%A0%A2%E1%A0%B4%E1%A0%A2%E1%A0%AD&diff=2507 2021-04-23T08:06:40Z

<p>Byambaa: Тод бичгийн тухай</p> <hr /> <div>&lt;div style=&quot;max-height: 80vh; writing-mode: vertical-lr; font-family: 'Noto Sans Mongolian'&quot;&gt;<br /> = ᠨᠡᠢᠢᠲᠡᠯᠡᠯ ᠦ᠋ᠨ ᠨᠡᠷ ‍ᠡ᠋ =<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ <br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠨᠢᠭᠡᠨ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ<br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠪᠠᠰᠠ ᠨᠢᠭᠡᠨ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ<br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠡᠬᠢ ᠰᠤᠷᠪᠤᠯᠵᠢ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠡᠬᠢ ᠰᠤᠷᠪᠤᠯᠵᠢТод Бичиг<br /> <br /> 1635 онд Баатар хун тайж Зүүнгарын улсын эзэн болж,  шинэ мандсан улсаа бэхжүүлэх, дөрвөн ойрадыг нэгтгэн үйлдвэрлэх хүчнийг урагш хөгжүүлж, шашин соёлыг дэлгэрүүлэхэд ихээхэн нөлөөтэй байв. Ойрадын Зая бандида Намхайжамц /1599-1662/ 1648 онд тод үсгийг зохиосон нь үүүний нэг гэрч юм. Зая бандида Намхайжамц 17 насандаа Мандшир хутагтаас гэцлийн санваар, 19 насандаа Богд ламаас гэлэнгийн сахил хүртжээ. 1616 онд  Цастын оронд (Төвөд) очиж цаньдын номд 20-иод жил суралцан, зуугийн равжамба цол хамгаалсан. 1639 оны намар Монгол нутагт эргэн ирж насан өөд болтлоо нийгэм, улс төр, шашин, соёлын амьдралд идэвхтэй оролцож улс орныхоо тусгаар тогтнолыг хамгаалах, шарын шашныг дэлгэрүүлэх, соёлыг хөгжүүлэх талаар нэлээд зүйлийг хийсний нэг нь тод бичиг зохион, Ойрадын их хүрээний дэргэд номч мэргэдийн дуун хөрвүүлэг, эрдэм ухаанд сургах “Бичгийн сургууль”-ийг байгуулж, Раднаабадраа, Эрх Цорж буюу Огторгуйн ялгуулсан билэгт, Ачит цорж, Нанс нарын билэг оюун хурц, бичиг номын мэргэдийг төрүүлэн гаргасан юм.<br /> <br /> Тэрээр дөржилжин үсэг зохиосны адил харийн үсгээс үлгэр аваагүй, монгол үсгээ улам тодорхой болгож, ярианы хэлэнд ойртуулсан үсэг зохиох  чиг баримталжээ. Юань гүрний үеийн төвөдийн Пагба лам дөрвөлжин үсэг зохиосноос хойш 379 жилийн дараа анх удаа монгол хүн дуун ухааны онолыг гарамгай эзэмшин үсэг бичгээ засан сайжруулж, амьд ярианы хэлэнд ойртуулах оролдлого байсан хийгээд хожмын олон бичиг зохиогдон гарахын орон болжээ.  Ойрадын аялгуунд тохирох шинэ цагаан толгой зохиосноор ойрадын бичгийн хэл буюу утга зохиолын хэл хөгжих үүслийг тавьжээ. Үүний тод жишээ бол тэрээр өөрийн шавь нарын хамт 1650-1662 онд гол төлөв бурхан шашны холбогдолтой 177 ном зохиолыг,  түүнээс хойш шавь нар нь 37 зохиолыг төвөд хэлнээс тус тус  орчуулан, тод үсгээр буулгажээ. Эдгээрийн ихэнх нь Манжийн эзлэн түрэмгийллийн үед үрэн таран болж устсан ч  одоо үед Хэл Зохиолын хүрээлэн, Ховдын багшийн дээд сургууль, хувь хүн, Санкт-Петрбург хотын номын сан, Улаан-Үд хотын монгол-төвөд буддын судллалын хүрээлэнгийн монгол номын сан хөмрөгт хадгалагдаж байна. <br /> <br /> Тод бичгийг 1924 онд хүртэл Орос дахь Халимагууд хэрэглэж байсан. Хятадын Шинжаан мужид Ойрадууд одоо  болтол хэрэглэж байна.<br /> <br /> Монголд тод бичгийн талаар судалгаа хийсэн Х.Лувсанбалдан нарын олон эрдэмтэд байдгийн нэг нь “Тод бичгийн харьцуулсан  судалгаа” сэдвээр 1969 онд МУИС төгсөх дипломын ажил бичсэн, хожим судалгаагаа өргөжүүлэн 1984 онд хэл шинжлэлийн доктор (Ph.D)-ын зэрэг хамгаалсан Ховдын Багшийн Дээд Сургуулийн багш агсан Галжаан Жамъян юм.<br /> <br /> Түүх соёл, хэл бичиг судлалын ТОД НОМЫН ГЭРЭЛ ТӨВ -ийн эрдэмтэд На.Сүхбаатар, Б.Түвшинтөгс нар тод бичиг судлалыг хөгжүүлэх талаар санаачилгатай ажиллаж, Тод бичгийн сурах бичиг, толь бичиг хэвлүүлэн нийтийн хүртээл болгож байна.<br /> <br /> Эх сурвалж: Л.Чулуунбаатар. Нүүдэлчин Монголчуудын бичиг үсгийн соёл номоос товчлон авч, бусад мэдэллийг нэмж оруулав.</div>

Byambaa https://wikibilig.mn/index.php?title=%E1%A0%B3%E1%A0%A5%E1%A0%B7%E1%A0%AA%E1%A0%A1%E1%A0%AF%E1%A0%B5%E1%A0%A2%E1%A0%A8_%E1%A0%AA%E1%A0%A2%E1%A0%B4%E1%A0%A2%E1%A0%AD&diff=2506 2021-04-23T08:05:55Z

<p>Byambaa: дөрвөлжин бичгийн тухай</p> <hr /> <div>&lt;div style=&quot;max-height: 80vh; writing-mode: vertical-lr; font-family: 'Noto Sans Mongolian'&quot;&gt;<br /> = ᠨᠡᠢᠢᠲᠡᠯᠡᠯ ᠦ᠋ᠨ ᠨᠡᠷ ‍ᠡ᠋ =<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ <br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠨᠢᠭᠡᠨ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ<br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠪᠠᠰᠠ ᠨᠢᠭᠡᠨ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠪᠢᠴᠢᠪᠦᠷᠢ<br /> &lt;br&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> == ᠡᠬᠢ ᠰᠤᠷᠪᠤᠯᠵᠢ ==<br /> ᠲᠠᠨ ‍ᠤ ᠡᠬᠢ ᠰᠤᠷᠪᠤᠯᠵᠢДөрвөлжин бичиг<br /> <br /> Мөнх хаан нас барж Хубилай, Аригбөх нар өөрсдийгөө Монголын их хаанаар зэрэг өргөмжлөн, Аригбөхийн тэмцэл эцэс болсон 1265 онд Хубилай өөрийгөө Монгол улсын хаан төдийгүй хятадын хаан ширээг зүй ёсоор залгамжлагч хэмээн үзэж улсын нэрийг Их Юань улс гэж өөрчилжээ. Хубилай хаан их гүрний төрийг 35 жил барьж, төр ёсны шинэтгэл, монголын нийгмийн сэтгэлгээний түүхэнд ертөнцийн засаг, номын засгийг тэгш явуулах зорилго бүхий хоёр ёсны номлолыг буй болгосон. Тэрээр төрөө төвхнүүлэх, харийн улсыг эзлэн захирах олон үйлийг зэрэгцүүлэхийн хамт бичиг соёлд анхаарч,  Бээжингийн хойд талд байгуулсан Ханбилиг (хааны хот) буюу Дайду (Их нийслэл) хотод улсын судар, шаштир зохиох хүрээлэн хэмээх монгол, хятад монгол, хятад, перс, төвд зэрэг олон үндэстний түүхчдийг оролцуулсан тусгай байгууллагыг 1264 онд Хубилай хааны зарлигаар анх байгуулжээ. <br /> <br /> Дөрвөлжин бичгийг Хубилай хаан улсын багш Пагба лам Лодойжалцангаар зохиолгож, их Юань гүрний бүрэлдэхүүнд багтсан бүх улс үндэстний бичиг болгохыг зорьжээ. Учир нь XIII зууны сүүлийн хагаст тогтсон улс гүрний доторх олон овог аймгуудын хэл аялгууг адил тэгш тэмдэглэх “олон улс дундын” бичгийн хэлтэй болох гэсэн эзэнт гүрний бодлого давамгайлж байв. Лодойжалцан бол  таван ухаанд мэргэшсэн бандида Гунгаажалцангийн ач хүү юм. Өгөдэй хааны хүү Годан ноёны урилгаар  бандида Гунгаажалцан Хөх нуурт ирж монгол бичгийн анхны хэл зүй “Зүрхэн тольт”-ыг зохиох үедээ ач хүү Лодойжалцангаа дагуулан ирж байжээ. Хувилай хаан Пагба лам Лодойжалцанг 1253 онд залж ирүүлсэн. Пагба лам Монголын дөрвөлжин бичиг хэмээх шинэ үгсийг 9 жилийн туршид зохиож дуусаад, дөрвөлжин үсгийн анхны сургуулийг өөрөө гардан явуулж байв. Дөрвөлжин бичиг нь төвөд, санскрит үсэгт тулгуурлан нийт 44 үсэг бүхий авианы цагаан толгойт бичиг бөгөөд монгол үг тэмдэглэх үсэг 28-аас хэтрэхгүй, үлдсэн үсгийг харь үг бичихэд ашигладаг байна.  Хубилай хаан 1269 онд  дөрвөлжин бичгийг гүрэн даяар хэрэглэх тухай зарлиг гарган “Би санасваас үсгээр үгийг бичмүй. Үгээр хэргийг тэмдэглэмүй. Энэ нь эрт ба өдгөөгийн нэвтэрхий хууль болой. Манай улс умард газар тулгар байгуулсан тул суртал нь хэмжээиэй, эртнийг эрхлэх тул дүрэм тогтоол үүсгэж завдсангүй. Аливаа хэрэглэх үсэг бичиг нь хятадын хичээнгүйлэх ба жил уйгар үсгийг хэрэглэж, манай улсын үгийг нэвтрүүлжүхүй... Үүнээс хойш аливаа хас тамга дарж, бичиг тархаан буулгахад монголын шинэ үсгийг хэрэглэж басхүү хамтаар тус тусад нь түүний улсын үсэг бичгийг хавсруулагтун” (Д.Чойжалсүрэн. Монгол дөрвөлжин үсэг. Уб., 1974) хэмээсэн байдаг. Юань улсын бүх 169 замд дөрвөлжин бичиг заах улсын тусгай сургууль байгуулж, голдуу монгол ноёд, түшмэдийн хөвгүүдийг сонгон сургаж, 1275 онд дөрвөлжин бичгийн хэрэг эрхэлсэн эрдмийн тусгай хүрээлэн ажиллуулж байв.<br /> <br /> Дөрвөлжин үсгийн судлалаар гарсан анхны эрдэм шинжилгээний бүтэээл бол Германы эрдэмтэн Х.К. Габеленцийн 1839 онд хэвлүүлсэн “Эртний Монголын нэгэн бичээсийн тухай” хэмээх өгүүлэл. Үүнээс хойш Г.Потье, А.Уайлт, А.М.Позднеев, И.Г.Рамстедт гэх зэрэг олон эрдэмтний судалгааны бүтээлүүд гарчээ. Монголын эрдэмтдээс  дөрвөлжин үсгийн талаар нухацтай судалгаа хийсэн хүн бол академич Ш. Лувсанвандан бөгөөд тэрээр “Дөрвөлжин үсгийн дурсгалын зүйлийг үзэхэд Пагба лам тэр цагийн монгол  ярианы хэлний авиа зүйг сайн ажигласан төдийгүй уйгаржин монгол бичгийн систем, зөв бичих дүрмийг сайн судалж байж зохиосон болох нь илэрхий байна” гэжээ. Дөрвөлжин үсгийн судлалд зохих хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэд бол академич Д.Төмөртогоо, доктор Ц.Шагдарсүрэн, Х.Лувсанбалдан, Ж.Пэрлээ, Ж.Надмид, А.Дамдинсүрэн, Ё.Жанчив нар юм. <br /> <br /> Эх сурвалж: Л.Чулуунбаатар. Нүүдэлчин Монголчуудын бичиг үсгийн соёл номоос товчлон авч, бусад мэдэллийг нэмж оруулав.</div>

Byambaa